این روزها با تورم بالا، رشد نقدینگی و افزایش مداوم قیمتها، یکی از پرتکرارترین سؤالها این است که آیا دوباره شاهد یک جهش بزرگ در نرخ ارز خواهیم بود؟
پاسخ این سؤال، برخلاف تصور عمومی، فقط در نرخ تورم یا حجم نقدینگی خلاصه نمیشود. تجربه سه دهه گذشته نشان میدهد که رفتار بازار ارز ایران بیش از هر چیز تحت تأثیر ترکیب عوامل اقتصادی، سیاستگذاری ارزی و ریسکهای سیاسی قرار دارد.
نگاهی به گذشته؛ جهشهای ارزی چگونه شکل گرفتند؟
اگر روند نرخ ارز در سه دهه اخیر را مرور کنیم، تقریباً تمام جهشهای بزرگ پس از وقوع یک شوک جدی رخ دادهاند؛ از بحرانهای ارزی دهه ۷۰ گرفته تا تحریمهای سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۷، همهگیری کرونا و تنشهای ژئوپلیتیکی سالهای اخیر.
اما یک تفاوت مهم وجود دارد؛ الگوی حرکت نرخ ارز در حال تغییر است.
در گذشته، نرخ ارز معمولاً برای چند سال در محدودهای ثابت نگه داشته میشد و سپس با یک جهش ناگهانی خود را با واقعیتهای اقتصادی تطبیق میداد. امروز این فاصلهها کمتر شده و بازار بیشتر به سمت رشد تدریجی و مستمر حرکت میکند.
سه پارادایم بازار ارز ایران
۱. سرکوب ارزی
در این دوره، دولت با استفاده از منابع ارزی و مداخلات مستقیم، نرخ ارز را برای مدت طولانی ثابت نگه میداشت. این سیاست اگرچه در کوتاهمدت ثبات ایجاد میکرد، اما معمولاً به انباشت فشار در بازار منجر میشد.
۲. جهش ارزی
زمانی که شوکهای اقتصادی یا سیاسی شدت میگرفت یا امکان ادامه سیاست سرکوب از بین میرفت، نرخ ارز در مدت کوتاهی جهش قابلتوجهی را تجربه میکرد.
۳. رشد پلکانی
به نظر میرسد اقتصاد ایران اکنون وارد مرحله جدیدی شده است. در این الگو، نرخ ارز بهجای جهشهای شدید، بهتدریج و متناسب با تورم و سایر متغیرهای اقتصادی افزایش مییابد. این روند اگرچه از شوکهای ناگهانی جلوگیری میکند، اما به معنای ثبات کامل نیز نیست.
چه عواملی میتوانند این روند را تغییر دهند؟
مهمترین متغیرهایی که مسیر آینده بازار ارز را تعیین میکنند عبارتاند از:
- وضعیت روابط خارجی و ریسکهای ژئوپلیتیکی
- روند تورم و رشد نقدینگی
- درآمدهای ارزی کشور
- سیاستهای بانک مرکزی در مدیریت بازار ارز
- سطح اعتماد فعالان اقتصادی به پول ملی
اگر این متغیرها بهبود پیدا کنند، احتمال ادامه رشد تدریجی نرخ ارز بیشتر خواهد شد. اما در صورت وقوع یک شوک سیاسی یا اقتصادی بزرگ، نمیتوان احتمال بازگشت به الگوی جهش ارزی را نادیده گرفت.
جمعبندی
از نگاه تیم مشاوره سرمایه گذاری سیمورف، تمرکز صرف بر این پرسش که «دلار چه زمانی جهش میکند؟» چندان راهگشا نیست. سؤال مهمتر این است که اقتصاد ایران اکنون در کدام پارادایم ارزی قرار دارد؟
شواهد فعلی نشان میدهد بازار بیش از گذشته به سمت رشد تدریجی و تطبیق نرخ ارز با تورم حرکت کرده است. با این حال، ریسکهای سیاسی و شوکهای بیرونی همچنان میتوانند این مسیر را تغییر دهند. بنابراین، برای تصمیمگیری در حوزه سرمایهگذاری، باید علاوه بر شاخصهای اقتصادی، تحولات سیاسی و ساختاری اقتصاد ایران را نیز بهصورت مستمر رصد کرد. این همان رویکردی است که به سرمایهگذاران کمک میکند بهجای واکنش احساسی به نوسانات کوتاهمدت، تصمیمهایی آگاهانهتر و مبتنی بر تحلیل اتخاذ کنند.